29.10.2020

Theaterstuk ‘De zaak Shell’ nodigt uit tot dialoog over klimaatprobleem


Op 29 oktober is De zaak Shell in première gegaan, een theaterstuk over de rechtszaak van Milieudefensie tegen Shell. De onderliggende vraag is: hoe lossen we het klimaatprobleem op? Volgens de makers moeten we beginnen met naar elkaar te luisteren. En daar is het theater uitermate geschikt voor.

 

Tekst: Igor Znidarsic | Foto's: Karin Jonkers

Als je in het theaterstuk De zaak Shell de CEO van Shell zijn pleidooi ziet houden, krijg je sympathie voor de man. Zo ook met ‘de overheid’, een ander personage dat wordt opgevoerd. In het stuk krijgt elke actor in het klimaatdebat een stem, naast de twee bovengenoemde zijn dat de consument, de burger (een leraar maatschappijleer) en ‘toekomstige generaties’ (een jonge activiste). Zij worden gepresenteerd als mensen van vlees en bloed, met al hun dagelijkse twijfels en worstelingen met het klimaatprobleem. Dat maakt ze herkenbaar. In De zaak Shell komen de vijf stemmen samen, niet op de sterk gepolariseerde wijze waarop dat in het publieke debat gebeurt, maar op een genuanceerde manier die tot dialoog uitnodigt. Dit is dan ook precies wat theatermakers Anoek Nuyens en Rebekka de Wit met het stuk, dat op 29 oktober in première is geaan, beogen.

 

Ze volgden het klimaatdebat al jarenlang. Ze bezochten aandeelhoudersvergaderingen, lazen speeches en interviews van Shell, ploegden akkoorden en beleidsnota’s van overheden door en noteerden stelselmatig de opmerkingen van hun ooms en buurmannen zodra er over klimaatverandering werd gesproken. Ze vroegen zich af: welke beelden, argumenten en retoriek zorgen ervoor dat er zo weinig schot zit in het oplossen van het klimaatprobleem? Ze waren in 2018 al bezig met een voorstelling waarin de mogelijkheden om een rechtszaak aan te spannen om ons milieu te beschermen werden onderzocht, toen Milieudefensie een rechtszaak aanspande tegen Shell, met als inzet Shell dwingen de bedrijfsvoering radicaal te veranderen. Het idee voor De zaak Shell was geboren. "Het is een onderwerp waar je ook een themavond over kunt organiseren", zegt Rebekka de Wit, “maar wij hadden het verlangen om de complexiteit in te duiken en alle aspecten te onderzoeken.”

 

Wat is het voordeel van deze vorm, een theaterstuk, boven bijvoorbeeld een documentaire?

Anoek Nuyens: "Tijdens ons onderzoek  merkten we hoe extreem gepolariseerd het debat is. Men luistert niet naar elkaar. En het toeval wil dat het theater een van de weinige plekken is waar je niets anders kunt doen dan dat. Je bent anderhalf uur tot elkaar veroordeeld, je valt elkaar niet in de rede en de drempel om weg te lopen is heel hoog. Je kunt jezelf uitzetten en iemand helemaal uit laten praten. Dat kan in geen enkele andere setting dan in een theater, behalve misschien bij een kerkdienst of een begrafenis."

Rebekka de Wit: "Het is een toevallige bijkomstigheid dat de concentratie die je hiervoor nodig hebt juist in het theater zo goed op te brengen is. Bij een debatavond schiet iedereen toch meteen in z'n eigen loopgraven en kom je niet verder met elkaar."

 

Vanwaar de keuze voor de vijf personages die elk een pleidooi houden?

Nuyens: "Het komt tegenwoordig niet meer zo vaak voor dat we elkaar laten uitpraten. Daar hadden we behoefte aan. Begrijpen waarom al die afzonderlijke partijen doen wat ze doen  en ze de ruimte geven. Daardoor ga je na afloop, merkten we bij try-outs, een ander gesprek voeren, omdat je alle vijf stemmen hebt gehoord en bij elke stem hebt gedacht: ja, ik begrijp jou. Je krijgt daardoor een soort overzicht, je wordt je ervan bewust dat niemand individueel verantwoordelijk of schuldig is, niet de CEO, niet de overheid, niet de consument, maar dat we gezamenlijk verantwoordelijk zijn. Daarmee til je het klimaatdebat naar een hoger niveau, waarin je meer accepteert dat we er samen in zitten, met de nadruk op samen.” De Wit: “Je wordt vaak aangesproken op ‘wat jij kan doen’, maar nooit op ‘wat wij kunnen doen’."

 

Op jullie website staat iets over samenwerking met Milieudefensie. In deze gepolariseerde samenleving kan dat jullie meteen in de hoek van de klimaatactivisten plaatsen.

De Wit: "We zijn volkomen autonoom en onafhankelijk. Onze dialoog met Milieudefensie is gestart vanuit interesse in de rechtszaak als rituele vorm om grote problemen aan de kaak te stellen. De dialoog staat in dit project centraal. We wilden heel graag ook met Shell in dialoog, maar die houdt zich vanwege de rechtszaak afzijdig.”

 

Hoe denken jullie zelf dat het klimaatprobleem opgelost moet worden?

De Wit: "Er wordt collectief te weinig verantwoordelijkheid genomen en deze rechtszaak roept wel de vraag op hoe dat komt. Tegelijkertijd schetst de rechtszaak het valse idee dat er één schuldige is, en dan komen we terug bij ons theaterstuk: als je het probleem recht wilt doen moet je alle partijen spreektijd geven en naar hen luisteren.”

Nuyens: “Het probleem is zo ernstig dat we alles nodig hebben, misschien ook zo'n rechtszaak, maar het probleem is niet opgelost als Shell de rechtszaak verliest. Wat we wel kunnen doen is niet de verantwoordelijkheid op de ander schuiven, maar inzien dat we er samen in zitten.”

 

Wat hoop je dat mensen meenemen als ze de zaal verlaten?

Nuyens: "We vertellen in het stuk dat Shell een Scenario-afdeling heeft en we proberen van de avond een soort Scenario-afdeling voor burgers te maken, zodat we onze rol kunnen oefenen. We hopen dat mensen zich beter bewust worden van hun rol. Soms ben je burger, soms consument. Ik heb lang niet goed begrepen wat mijn rol was, en dat maakte me machteloos. Nu begrijp is veel beter het verschil tussen de consument en de burger. Als burger kun je heel veel doen. Kijk maar naar de burgerbewegingen in de geschiedenis."

 

Jullie eindigen met een 18-jarige activist die weinig vertrouwen heeft in de toekomst. Waarom zo pessimistisch?

Nuyens: "Ze is pessimistisch, maar ook strijdbaar, want ze staat nog steeds op dat plein. Iedere week weer. Ze heeft zich niet teruggetrokken, ze blijft middenin de wereld staan. En dat vind ik toch ook hoopvol.” 

De zaak Shell, Anoek Nuyens & Rebekka de Wit | Frascati Productie

De Zaak Shell toert t/m december 2020 door Nederland.


Anoek Nuyens & Rebekka de Wit

Anoek Nuyens en Rebekka de Wit maken sociaal bewogen, documentair theater. Het gesprek dat zij starten, strekt zich uit over verschillende maatschappelijke domeinen en podia: van politiek tot wetenschap, van feit tot fictie, van theater tot krant en internet.

"Wat we wel kunnen doen is niet de verantwoordelijkheid op de ander schuiven, maar inzien dat we er samen in zitten."